domingo, febrero 13, 2011

NISAG LLAKTAPAK KAWSAY

Nisag llaktamanta kuytsapak kawsayta kay killkapi riksishuk.

I.SHUK NIKI WAKURI AYLLLULLAKTA WIÑARISKAMANTA

Kay ayllu llaktaka, pichka patsak watakunata yallimi kawsashpa shamun
Mana España llaktamanta mashikuna llakichishkachu kashka.

Ashtawanka inka runakuna kashkatami yachankuna, chaymantami mana shukta llakta mashikunawan tantarinata munankuna, mana sawarinata munankuna, kikin yawarta mana chapuchishun nishpa

Kay Nizag ayllu llaktaka kinkin kawsayta, churayta, mikuyta, shimita, iñinata, mana sakishkachu

Kay llaktapi kawsak mashikunaka, pachamamitapi tarpushpami kawsankuna, wiwakunata mirachishpami kawsankuna, shikrata tzawarmanta awashpa, kay tukuytas rurashpami kawsayta charinkuna.

kallari watami apukunata akllankuna, kinkin ayllu llaktata alli pushachun.
Mushuk watakunatapish raymikunata ruranchikmi

1.1 WIÑARIMANTA

Nizag shimika shamunmi (shuar ayllu llaktapak shimimanta) kayka nisha ninmi paypak shitashka allpa( “ Tierra abandonada de él” ).

Inkakunapak pachami, tayta Atabilipata Perú mamallaktapi wañuchirkakuna, chaymantami shuktak apukunaka paypak ayata kay Ecuador mama llaktaman apamurkakuna. Kashnaman shamuchunka, Cañari runakunaka sakirkallami, Ashtawankarin tikra Perú mamallaktaman kutichunka mana sakirkachu.

Chaymantami chay inka apukunaka Nizag nishka llaktapi sakirirkakuna, ñukanchikka mana puruwa runakunachu kanchik, ashtawankarin inka sapitami charinchik, Cañari runakunapishmi kanchik.

1634 watapimi Sebastian Laso runaka Nisac llaktapi Caciqui kashka.

2 de Febrero de 1921 watapimi mashi Victor Vacacela hatun apu ayllu llaktata pushak kashka.

1938 watapimi ayllu llakta shina wiñarishka(en 1934 fue fundada la comunidad)
Kallari wiñachikunapak shutika kanmi: Mendoza, Vacacela.

Kay runa mashikunami sinchita llankashpa kallarirkakuna, ama alcabala nishka kullkita chaninapak, hatún pushakkuna llakichikushkamanta, ashka allpata charikuna llakichikushkamanta, sinchi sinchita makanakushpa kallarirkakuna.


1.2 MAMA LLAKTAPIKA MAYPITAK SAKIRIN

MAMA LLAKPI: Ecuador
MARKAPI: Chimborazo
KITIPI: Alausí
AYLLU LLAKTAPI: Nizag
CHINCHAYSUYU: Guasuntos ( Norte)
ANTISUYU: Alausí( Este)
KULLASUYU: Pishtishi, Sibambe (Sur)
KUNTISUYU: Zunag ( Oeste)

1.3 AYLLU LLAKTAPAK SHUYU

II. KIKIN RUNA KAWSAYMANTA

2.1 IMATA SHUK LLULLU WAWA WACHARIKPI RURANCHIK

Ñukanchik mamitakunaka ña unkuna pullakuna chayamukpika ashka ashkata allichirinkuna: cebada arroz muyuta rurachin, sarata tzankan.mashkata rurachin,trigo muyuta kutachin, tukuy ukukunata pichan, kawituta allichin, zamurrapak tukuy muyukunata: purutu, yurak-sara, alverja muyu, haba muyu, kinuwa muyutapish kutachin, wawata maytuna llachapakunata allichin, wawa umata watana pañuta ruran, runa chunpita awachin,

Ña nanachikpika yachak mamitatami yanapachun mañakrinchik, chay mamitaka puntaka tayta pachakamakta mañashpami kallarin chasnallatak urkukunapak, yurakunapak, tayta intipak, mama killapak, sumak samayta mañashpami kallarin, wawa mana utka llukshikpika ama pula kiwa puka sisa yakuta, lutu yuyu yakuta shuktak yakukunatapishmi upyachin.Chay kipa ña llulluwawa wacharikpika hashkatami kushikunkuna.

Chay mamaka wawamanka asha kachi yakupi paypak rukata yakupi tupachishpami llullu wawapak shimipi churan, mishki shimi wawa kachun, umapipash pukunmi yachak runa kachun, shimitapash siranmi ama llulla kachun, ama maytapash rimachun, ama kallu kacharishka kachun, ama hillu kachun.

Warmi wawa kakpika tukuy muyukunatami kun kunashpa alli llankashpa kawsayta charichun, Kuti kari wawa kakpika kunmi pikuta, barrata chasnallatak llankashpa kawsachun nishpa. Chay kipaka llullu wawataka tukuy WASI ukupi kawsakunamanmi markachin, aylluman alli samushka, tukuyllami kushilla kanchik kay Mushuk wawan wacharishkamanta , Chay kipaka tayta pachakamakta, paypak churi Apunchik Jesusta, sumak samayta yupaychashpa, kushichishpa yallinchik.

Chay yanapak warmitaka yupaychanchikmi: cuy kusashkawan, washpa lulun yanushkawan, azwawan, papawan tzampumuruwan, tantawanpish.

Wawa llullutaka armachinchikmi yuyukunawan.

INTI, CHILLAY PUNCHAKUNAPIKA ( Domingo y Miércoles ): Yerbaluisa, cedron, tipo, Naranja pankawan, kay kiwakunawanmi armachinchik.

AWAKI, WACHA, KULLKA, PUNCHAKUNAPIKA ( Lunes, Jueves y Sábado): Tukuy mishkilla ashnakuk sisitakunawanmi armachinchik.

WANKARI, CHASKA PUNCHAKUNAPIKA ( Martes y Viernes): Ruda, santa maría, marco, chamana, pishik kiwakunawanmi armachinchik. Chaymantami sinchi sinchi wawakuna wiñan.

Shuk llullu wawa wacharikpika takinchik ashata tushunchik hatun kushikuywan.

2.. 2 SAWARIMANTA

Kallaripika shuk kuytsawan shuk musuwan munanakushpaka, may llankaykunapi, michinakunapi, ñankunapi, mana pi rikukukpimi uchilla rumiwan, chanpakunawan shitanakunkuna, Ña ashtawan kuyashkata yachashpaka, kuytsapa llikllarinata, muchikuta, akcha watanata, kichushpami paypak wasiman apashpa rin.ña ashtawan ashtawan pukllanakushpa katinkuna.

Kay pukllanakuyka kimsa watakaman yallin.

Chay kipami ña alliktak riksirinakushpaka sawarinaman yaykunkuna.
Ña arininakunkapakka musumi ashka kullkita kuytsaman kun, chayta kunaka mana hawallachu, ña kuytsaca yachanmi sawarina chayamunata. Chay kullkika nisha ninmi arininakuy. Chay kipami ña musuka shuk yuyak taytata rimachun kachan kuytsapak tayta mamapakman, Chay rimak ( Rimador) taytaka alli alli kawsakmi kana kan.Kuytsapak tayta mama munashka rimadormi kana kan, utka kacharichun paypak ushushita.

Kay rimak taytaka hunkaypika ishkay punchallami rinakan: Chillay, Wacha punchapi. Mayhan kutsapak tayta mamaka sinchi sinchimi kan arininapakka, chusku pichka puncha rimador yaykuypimi kacharinkuna.

Chillay puncha kacharikpika, Wacha punchaka arinimi kan.

Sikuray punchaka Kashnami kan.

Musupak taytaka kuytsapak taytamanka shuk hatun sikrapimi kay kunpitaykunata apashpa rin: Puño asuwa, hayak yaku, chusku shampan vinu, java cerveza, limalimón, chusku colatapish.

Musupak mamaka shuk hatun tatzapika ( canasta)Tukuy mikunata katuna wasimantaka kay mikunakunatami apamun: arroz, aceite, achote, lenteja, azucar,fideo, quinoa, tallarin, café, cocoa, maní, manteca de chancho, shuktakpish

Kaykunatapish: tanta, palanta, manzana, shuktakunapash. Kay tukuy kunpitaykunatami aparishpa rinkuna( pedido).kaytaka kunkunami alapadushpa ishkantinmanta.
Chay kipaka ishkantin sawarikunamanmi santo rosario apachitata churachinkuna, chay punchamantami ishkanti hatun paktachita aparinkuna.

Mana piwan asina kan, kuytsapak mamaka tukuy ruranakuna ushushiman yachachin sinchi sinchi kawsayta charichun sawarishka, kipa. Chay punchallami ima pacha sawarinata rikunkuna, pi achik mama achik tayta, yanuk mamakunata, alwahanuta, mudachik taytata mashkankuna, Apunchikpak wasipipish mañankunami.

Ña shuk killata tayta pachakamakpak shimita yachashpaka, ña rikuri nishkatami kunaman yaykurinkuna.

Inti puncha sawarina kakpika, wacha chawpi tuta kakpimi musupak taita mamaka kimsa wanku yantawan, ishki hatun wanku kiwawan, shuk hatun llamawan, shuk puñu asuwawan sawarikuk kuytsapak wasiman rin.

Sawarikuk kuytsata surkunamanka kikin takinawanmi surkukrinkuna.

Sawarikuk kuytsaka paypak wasimanta llukshinkapakka tukuy WASI ukupi tiyak ayllukunatami alabadushpa llukshin, hatun mamaka papawan cuy kusashkawanmi noviataka llukchimun, chasnallatak tukuyta alabadushpa.

Kutin hatun taytapish sawarikuk musupakmanka chasnallatakmi rin, ruranpish.
Ishkantik hatun tayta hatun mama paykunapak wasiman pushamushpaka mudachimkunami. Chay kipami Pachakamakta mañana wasiman pushashpa rinkuna.

Apunchikta mañana wasipika, Willachikmisawarichin.

Apunchikpak wasipi sawarishka kipaka, hatun tayta hatun mamapak wasipimi mitsata shitankuna

Chay kipaka noviopak wasimanmi rinkuna chaypi mitsata sitankapak.

Chay kayanti punchami masha hapik kachunta hapik chayankuna.

Mashataka hapinkunami warmipak ayllukuna kay kunpitaykunawan: panela mishkita ñutushpa novio mishki Shimi kachun paypak warmiwan, pico, acha, barra, pala, azadón, cocineta, tanque de gas, shuktak karaykunatapish kunkunami.

Kachuntaka hapinkunami karipak ayllukuna chasnallatak hashka kunpitaykunawan. Kunuk asuwan noviapak wawa mama kunukyachun, Mankakuna, plato, cuchara, vaso, licuadora, murukuna, shuktakunatapish.

SIRISHITAPISH RURANKUNAMI.

Hatun Tayta hatun mamaka wakashpami kawsaymanta rimankuna, tukuy tukuy lluchichishpami sirichinkuna, chaykamanka yanuk mamaka wawa tanta maytushpami Mushuk sawarishkakuna siririna kamapi churan, kayantikka hatun tayta hatun mamaka ishki medianowanmi noviokunataka hatarichinkapak shamun,

Chay masha kachun hapik ayllukunamanka ashkatami karana: ishki plato zamurra, ishki plato kachi caldo aychawan, ishki plato arroz muyuwan, papawan kuchi kusashkawan, lechuga kiwawan, kuyiwan, zampu muru takashkawanpish, ishki lato muti. Noviokunaka chayaktami kunkurishpa alabaduna kan, ayllukunaka kunaywan kunaywanmi bendición riman.

Chay Raymi kipaka Mushuk warmika Mushuk churanakunatami churan, Mushuk kari churachishka, kipa punchami Mushuk warmipak mamaka paypak kuytsapi churana, awashka, rantishkata sakinaman rin.

KAY SAWARISHKAKUNA MANA ALLI KAWSAKPIKA.

Ima llullakuna, kusa warmita makashpa , ayllukunapash llakichikukpika.
Kallaripika warmipak, kusapak tayta mamata tantachishpami, ishkantikta chimpa pura tiyachishpami taripamkuna, chay kipaka ña rikunkunami pitak ashtawan pantarikun.
Ña chay kipaka kusa pantarikukpika, kunkurichishpami paypak sumak warmita kishpichita mañachin, chay kipaka paypak taytata mamitata, paypak warmipak tayta mamitatapish kishpichita mañan, chay pachami paypak tayta mamaka churitaka kunashpa ashkata asutin wakra kara chakishkawan.

Kipa manatak kawsayta hapikpika paykunapak achik tayta achik mamata, shuktak ayllukunata tantachishpami allichinkuna, Chaypi manatak allichirikpika, Apunchikta mañana wasimanmi apashpa rin.

Chay kipaka hatun waynayay tiyakpika, Ayllu llakta tantanakuymanmi apashpa rinkuna.
Warmitaka paypak wasimantaka Guardia warmikunallatakmi ayllu llakta tantanakushkamanka apashpa rinkuna.

Kutin karitaka Guardia karikunallatakmi apashpa rinkuna.

Hatun tantanakuyman chayachishpaka ishkantik waynayakukunatami chimpapurachishpa, pushak apukunaka taripamkuna. Chaypi nikarinakukpika, karitaka, guardia karikunaka tukuy lluchuchinmi, tukuy mashikunapak ñawpakpi, chasnallatak warmitapash guardia warmikunami tukuy lluchuchin, chak kipami shuk hatun kaspipi warkunkuna, ishki makipi washaman watashpa, waynayakunaka ashkata kaparishpa uriyachipaychik ña willashunmi ninkuna, ña uriyachishka kipami tukuy paykuna ima shina purishkata kallarimanta willankuna. Chashna willakpimi tayta mamaka shuk hatun wanku ruku chiniwan ishkantikta chinin, wakra karawan asutin, siri yakuwan armachin, kishpichita mañachin kay tukuyta ruranmi kunashpa. Chay kipaka shuk killkata rurachin ama kutin chay llaki tiyachun. Ayllu llaktapak uchilla killkawanmi ruran ( basando en el Reglamento de la comunidad)

Ñukanchik Nizag ayllu llaktapika Ashallakunallami sitanakunkuna( Unión misionera) nishkapi katikunallami sitanakunkuna.

Chaymantani kuytsapi, musupi alli alli riksinakunkuna, tayat pachakamak tantachishkatak runaka mana chikanyachi tukunchu, wañunkakamanmi kawsanakan llakipi, kushikuypi tantallami kawsana kan.


2.3 KIKIN PUSHAKUNAMANTA

Kallari watapimi kikin pushakunata akllanchik.

1. Hatun Apu (Presidente)
2. Kipa pushak apu (Vicepresidente )
3. Killka kamak apu (Secretario)
4. Kullki kamak apu (Tesorero)
5. Sindico
6. Alcalde
7. Regidores
8.Tasador

HATUN APU

Hatu aputaka akllankunami kay kawsayta rikushpa: Mana llullak kakpi, mana Shuwa kakpi, mana killa kakpi, WASI ukupi paypak warmita, wawakunata alli kuyakpi, karakkapi, kishpichik kakpi, mana hatun tukushka kakpi, sinchi sinchi runa kakpipish.
Tukuy Nizag ayllu llaktatami pushan, tukuylla wiñarishpa ñawpakman rinkapak
Tukuy llakikunata allichimkapak

Tantalla ayllu llakta purichun llakan.

Kay akllashka puchaka iski chakiwanmi purin: iñinawan, kawsaywanpish. ( fe y vida) Pushayta tukuchik apukunami ,hatun mikunata rurankuna, chay mikunaman pushapami, alabadushpami Mushuk pushakunaman karankuna.

KIPA PUSHAK APU

Kay mashipish punta pushakta yanapanmi.

KILLKA KAMAK APU

Tukuykunata killkan
Rimana shimikunata killkan.
Shuktak wankurikunaman killkakunata kachan mañaykunata rurashpa. Ima willanakunata wichachishpa.

Tukuypak shutikunata willachin, tantanakuykunapi mikakunapipash.

KULLKI KAMAK APU

Kullkikunata apan

SINDICO

Tantanakuna wasita pichan
Tukuy ayllu LLAKTAPAK charishkakunata rikun
Maypi allpa sayway yaykurishkata rikun
Mapa ñankunata rikun

ALCALDE

Kallaripika kimsa Apu Alcade tiyashka
Carnaval raymipimi hatun Alcaldepak warmika, kusa Alausí kitipi misaman rikpika, Hashka yanushkawan kusata shukta mashikunata tupanaman rikkashka.
Octava nishka puncha chayakpika, Hatun Alcadipak wasipika kaykunata yanu kashka: chawar mishkipi, zampuwan, ukawapish, mazamurrata aychawan, Asúa, muti, ña paykunaka yacharkami kayshuk ishki Alcalde warmimdi mashikunamdik shamunakashkata, chay Ishki Alcaldipak warmikunaka hatun mati medianowanmi rikkuna kashka, kutin shuktak mashikunaka wanku yantawan, kiwawanmi rikkuna kashka. Chaypimi hatun raymi kashkamanta alabadushpa, sumakta karanakushpa, kishpichinakushpa yallikunakashka.

Tantanakuykunaman, misaman chusku pacha kakpi willashpa kaparin, Tukuykuna uyachun, churupipish pukunmi kimsa kutinkaman.

REGIDORES
Tukuy kay paktachikunata tukuy mashikuna alli apachunmi rikun llankanpish.

TASADOR
Maypi pipak wiwakuna dañuta rurakpimi, payka rikun ama shuwashpa kullkita yalliwan cobrachun, kashkallata pakachichun. Ama piñanakuy, llakirinakuy, rimanakuy tiyachun.
Kay mashikunaka shuk yuyaylla, shuk shunkulla, shuk makillami llankankuna.
Alausí kitipimi rantinakuna mashna kashkata rikunkuna, chayta rikushpami kullkita hapichinkuna.

2.4 KIKIN KULLKIMANTA.

Nizag llaktapika tukuy karikunaka yunkapi, shuktak markakunapimi llankanaman rinkuna kullkita hapinkapak.

Kutin warmikunaka tukuy wiwakunata mirachishpa katushpami kawsanchik
Shinallatak tsawarmanta sikrata awashpapish katunchik
Tukuy mikuna kiwakunata, Muyukunata, tarpushpami mikunchik katunchipishmi.
Hashtawankarin Nizag llaktapika kachita, mishkitallami rantinchik.
Achupallasmanta, Shuidmanta, Tulatusmanta, shuktak llaktakunamanta cebollawan papawan kisilluwan, ukawan, millukuwan, mashuwawanmi karanakunchik ( trueque) Nizagmantaka kachanchikmi: sara, trigo, purutu, kamute, zampu, sapallu, kikama, chilina, uchu, palta, pakay, tawzu, granadillas, shuktakpish.

Hatun kullkita wakichinapish ña wiñarirkami( Cooperativa Nizag LTDA)

Kallaripi pichka mashikunami hatun yachana wasima yachanaman rishkakuna( Instituto Eugenio Espejo) Riobamba kitipi.

Kay sumak yachaykunami yuyaykunata ashtawan paskashka.
Ñaupa yuyaymi kashka, wakcha kawsaymanta llukshina.

Chay kipami pichka mashikunaka shuk hatun katuna, rantina wasita ruranata, wiñachinata yuyarishkakuna. Kutitn kutin parlanakushpami shuk hatun yuyayta hapishkakuna, chay yuyayka kashkami hatun Kullki wakichinata wiñachina.

Hashka runakunami karu llaktaman rishkakuna, kullkita hapishpa mana maypi wakichi tukushka, chay kawsayta rikushpami, wiñachinata yuyarishkakuna.
Chunka pusak mashikunami wiñachikkunaka kan.

Ishki chunka pichka waranka kullkiwanmi( 25.000) kallarishkakuna.
Tukuy kullkita wakichikunaka sukta patsak chunka ishki mashikunami kan.
Wiñarinmi sukta puncha ishki waranka chunka watapi, chay punchami wiñari raymita rurankuna.
Pushakuna:

Punta pushak: Mariano Criollo
Tukuyta rikuk: Francisco Tapay Mendoza.
Tukuy kullkita yupak: Esteban Tapay.
Kay tukuytaka rikunmi MIES

Mañachinkunami pusak waran kallaman, wawa kullkitaka shuk wata paktakpimi kutichina kan, chunka kanchis (17% anual) wawa kullkipimi mañachinkuna.
Churanapak, llukchinapakka, ishki waranka pusak kullkikunawanmi llankankuna.
Killanta killantami tatanakunkuna kullki wakichinata ima shina pushanamanta rimanakunkapak.

Arininakuytaka tukuykunami paktachinkuna.


III. KIKIN IÑINAMANTA

3.1 PAWKA RAYMI ( Marzo- Carnaval)

Kay raymi killaka Nariz del Diablo urkumanmi rinchik, tayta pachakamakta, ñaupa taytakunata yuyarishpa, kushichishpa yallinkapak.

Chay urkupika tayta pachakamanman mañashka kipaka, kikin uyarikunawanmi tushunchik, chivilta yanunchik, tukuykunami kukayuta apashpa rinchik chay urkupi karanakunkapa mikunkapak, chay mikukuy pachami shuk tayta kay parluta parlan

Ñawpa pachami shuk taytaka machashka, chay kipaka rishkami supaypak sinkapi puñunaman, Ñapish chawpi tuta kakpimi chak nariz del diablo urkuka kayshuk Achupallismanta tayta Kallanapukara nishka urkuwan hashka hashkata piñanakushpa kallarishka ninmi, kashna ninakushpa, Tayta kallana pukaraka nishkami tayta nariz de diablotaka, puñuy siki mana ukkarkanki tayta pachakamak yakuta kukuy pacha, chayman mana rishkamantami kunanka lluchu siki, chakishka tayta kanki nishpami rimashka, chaymantami kutin Tayta Supay sinka piñarishpaka kasha nishka kankarin ima favor waylla kanki, kanpak wawakunami kayman shamun ñuka wawakunapak mikunakunata kichunkapak, kay ñuka allpitamantami kaykunata apashpa rinkuna: muyukuna, fruta mikunakunata, mishkichina kiwakunata, shuktakunatapash. Chaymantami ñukanchikka mana yarikaywan yakunayaywan kawsanchik.

Chasnallatak ishki yunta wakrata mana charikunaka, yapunkapakka mañakunami kashka, Carnaval raymipimi wakrayuk duyñutaka yupachanaman rinkuna, medianowan, aswawan, hayak yakuwan.

Chakrakunata tarpuchishkamantapish chasnallatakmi yupaychanaman rinkuna.

3.2 HATUN PASCUA PUNCHA

Kullka punchami utka tukuy allpapi tarpushka muyukunata rikunaman rinchik.
Chay chakraman chayashpaka , kunkurishpa sumak muyuwan parlay kallarinchik, kashanami parlanchik: sumak muyitu, Pachakamak wiñachishka muyitu, kawsayta kuk muyitu, sumakta pukunki karanakushpa kawsankapak, Pachakamak yayitu rikuwanki ama kasa, wayra, japichun, tamiata karawanki, millay kurukunamanta harkawanki. Ama llakirikki kampak ayllukuna hashkatami kuyanchik muyitu. Chaymantami kunan Mushuk watapi rikunaman chamurkanchik, asha civil pakitata karaway.

Chasna tukuy chakrata rikushpaka, chawpi puncha kakpimi tikranchik wasiman
Manaray ukuman yaykushpami ninchik wasiyuk mamita kay Mushuk civil pankawanmi shamuni Elena chakraka shuk hatun napaytami kachan, waisyuk mamitamanninchikmi, shinallata chaskik mamitaka ninmi shamupay, yaykupay, kushi kawsayta apamupay, tukuykunami kushilla kanchik Mushuk sara panka shamushkamanta.

Chinallatak trigo muyu, cebada muyu killuyakukpika hashka llamakunatami chay muyupi michinaman rinchik sarurinchik chay muyu alli tukuchun, chasna michishpami ña chawpi puncha kakpi mikunaman shamunchik, ña mikumkapakka yanuk mamita, hatun mamami tayta pachakamakta yupaychashpa bendicionta cun mikuna hawapi. Chay kipaka rinchikmi tayta pachakamakta mañana wasima Chaki mayllana raymita paktachinaman.

Kullka, Chaska, Wacha chawpi puncha mikuytami tukuy ayllukunawan karanakunchik, Achik mama Achik taytamanpish karakrinchik, chay Achik mama taytaka wiwakunatami karashpa kachan payak Achik wawakunamankamka, mirachishpa, katushpa churarishpa, yachay wasiman yaykushpa kawsachun.

Hatun Inti Punchaka.

Kimsa pachakuna kakpimi ralu yakupi armarinaman rinchik, chaymanka chivil shunkullirinawanmi rinchik, Mushuk runakuna kankapak, sinchi samayta hapinkapak, shunkuta mayllarinkapak, sinchi kari sinchi warmi kankapak, alli yuyaykunata hapinkapakpish.

Mayhakunaka paskuanchitami rurankuna.

Mamitaka papawan, cuyiwan zampo muru takashkawan yanun, chaykamanka kutin taytaka tukuy wawakunatami alabaduchishpa kimsa kutinkaman wawa karawan asutin, tukuy mana kasushkamanta, yuyakunata mana napashkamanta, mana nishkata rurashkamanta, mana ukka hatarishkamanta, shuk wata pantarishkakunamantami asutin kunaywan kunaywan, chay kipami kutin mamitaka karan, chay kipami misaman rinchik.

3.3 APACHITAPAK KILLA( 3 de Mayo)

SHIRI PUMKU( puerta fria) Waka= lugar sagrado.

Nizag mashikunaka tayta chiripunku wakamanmi rinchik, tayta Pachakamakwan, Apunchikwan, yuyak tayta, yuyak mamitawan tupankapak, Nizag Runakunapakka, tayta Pachakamakka na wayrapichu, ashtawankarin urkupi, sachapi, kiwapi, rumipi, yakupi, pishkukunapi, yuyakkunapi, alli michikkunapi, pushakunapi, wawakunapi, karanakuypi, kishpichinakuypi, yanapanakuypi, shuktakunapipash. Chaypimi kan kawsayta kuk yayitu mamita.

Pachakamakka shuk mama atishpa shinami kan tukuykunata ukllashpa kuyashpa wiñachin.
Kay wakama tukuy wiwakunapak millmakunata, tullukunata, espelmawan wasita, wawakunata, unkushkakunata, wiwakunata, murukunata pichashpami apashpa rinchik, ama unkuy, wañuy, llaki hapichun, tukuy chiki llukshichun. Mishki mikunakunatapish apashpa rinchikmi: muti, sara kancha, alveja muru, papa, kuy, Chivilis, washpakusashka, arroz muru yanushka, mishki jora Asúa, wirumanta mishki yaku Aswa. Manara mikushpami kay mikunakunata hapishpa tushunchik pachamamitata yupaychashpa.

Ñawpaka tukuylla llutarishpa siririshpami tayta urkuta, pachamamitata kishpishita, licenciata, panpata muchashpa kallarinchik.

Chay kipaka tukuykunami kishpichita kunkurishpa mañanakunchik Tukuykunami chay wakapika sinkurinchik alli samayta hapinkapak, Mushuk warmi, kari, wawa kankapak, Mushuk wata kallarishkamanta.

Chasnallatak cuy rumitami apashpa shamunchik kuy wasipi panpankapak, hashak hashka kuykuna mirachun.

3.4 RAYMI KILLA( Junio) CUERPO DE CRISTO

Kay raymita pusha mashika tayta huyis shutimi,
Kay mashimi tukuy raymi ima shina kanata yuyarin,

Manarak raymi chayamukpimi, shuk watata allichirin, kullkita tantan, kuchita wirayachin, kuykunata uywan, wasita allichin, chunka ishki tushukunata mascan, yanuk mamitata mashcan, alwahanu taytata mascan, violin, bombo, flautapipash yanapak mashikunata mascan, tukuy munay mikunakunata rantishpa tantachin.

Ña kullka puncha pakarimukpika utka hatarishpa tukuy wasita pichan, chay kipaka chunka ishki tushuk musukunata payapak wasiman pushamukrin, chaypimi tukuykuna mutarinkuna, yurak ushuta, yurak wara, yurak kushma washamanka uma pañuwan sirashka, tukuylaya tullpu lishtunwan rirpu, chunta kaspita aysashka, ishki sampipitak chilinnikuk kashkapliwan watashka, maki pañuta aysashka, kay tukuyta churarishpaka, tukuy chunka ishkikunami tayata huyista kunkurishpa alapadushpa sumak bendiciónta mañankuna, chay washaka misata uyanamanmi rinkuna, misa llukshishka kipaka, tukuy ayllukuna rikukuk ñawpakpimi tuyunkuna, Apunchik wañushka Kawsarishkatashmi tushunkuna, chayta tushushka kipami tayta huyiska yumpukunataka nin richik kuytsakunata rikunkichik, chaypimi yunpukunka, ñankunapi, michinapi kuytsakunata hapishpa llikllarinta, muchikuta kichushpa tayta huyispak wasiman apashpa rin. Chaypimi kuytsaka rina kan apamunaman, apamunaman rikpika tayta huyiska hashka ashka mikunakunatami karashpa kachan chay kuytsamanka.yachak musukunaka paykunapak kuyashkatami hapikrikunakarka.

Manaray huyispakman rishpami arkuta paktakuna, chay arkupika kaykunatami churan: chilina, chiwila, palta, papaya, chimuya, pakay, palanta, tawzu, granadilla, tanta, galletas mikuna, caramilo mishki, wiru, pipinu, shuktapsh, kay tukuyka chusku hatun kaspikunapimi churashka, chay kaspiman wichiyanaka mana hawallachu, mayhankunaka wirawanmi supamkuna kaspipi ama wichiyay tukuchun, tukuy wichiyashpa mikunakunata hapishpaka tayta huyisoanmanmi rinkuna, chaypimi tyata huyiska chunka ishkipak mamakunaman chawpin tukuy mikunakunata.

Chashnallatak duñita tukushka warmikunapish tushunkapak llukshikunami.

Pachakamakta mañana WASI ñawpakpika hatun wirtatami rurankuna, yunkapi pukuk mikunakunata, chiripi pukuk mikunakunata tarpukkuna. Chishi mikunamanka tayta huyiska tukuy ayllukunatami paypak wasiman pushashpa rin mikunakunata karankapak. Tukuykuna tushushpami raymita yallinkuna.

3.5 MURUKUNAMANTA RAYMI, ISHKI CHUNKA PICHKA, KUSKI KILLAPI( 25 de Septiembre)

Ñawpaka tukuy ayllukunami, punta pallashka murukuntaka kawsak runa iglesiaman kunchik, chay kushka murukunawanmi ima minki tiyakpipish karankuna, michamanta kullkita kunkapak katunkuna.

Ña chak punchaka, tukuy ayllukunami may sumakmurukunata paktyapi churan, tukuykunami kuyak tayta pachakamakta murukunata hawaman churashpa yupaychan, chay kipaka murukunata markashpa tukuykunami kushilla tushunkuna, tushushka kipaka shuk yuyak mamitami chay murukunata tukuy raymipi kakkunman kun paykunapak shuktak murukunawan chakruchun, cha kushiyachinata rurashka kipaka, tukuy kuytsakunami kalchata aparishpa, runtaturpi takishpa tushunkuna, shuktak mashikunaka trilla tushunatami tushunkuna, chay punchapakka yana apita, tantata, arroz muruta, mutita, wirumanta aswata, tukuy murukunamanta yanushka mikunatami mikunchik. Kikin shuktak pukllaykunatapish ruranchikmi.

3.6 AYA RAYMI KILLA( Noviembre)

Sara muruta pallakuy pachami, yana sarata tantanchik, chay tantakuy pachami mishana nishka tiyan, Shuk mashimi shuk yurak kaspata chawpipi shuklla yana sarata aparishkata hapishpaka, shuktak mashiman kun kayta chalapay nishpa, chay hapik mashika kushirarynmi, ña payka yachanmi aya raymi punchapika yana apiwan tantawan, papawan kuykusashkawanmi karakrin chay mishak mashiman, kutin chay mashika, shuk washpatami karashpa kachan.

Aya raymi manara chayamukpimi, yana satarata makipi kutashpa, tipuchishpa shuk mankapi churan puskuchun.

Yana apita yanushpaka chishimanmi aya karay nishkata rurankuna.

Shuk patakupimi kay kunata churan: yana api, tanta, mashka, muti, Aswa, papa, aycha, shuktaktapish. Yuyakunaka ninkunaki kunan tutami tayata Pachakamak tukuy wañushkakunaman samarina pachata( recreo) kun, chaymantami tukuy ayllukuna shamun rikunaman, mikunaman kawsak ayllukunapakpi.

Chasnallatak chay kayanti punchak tukuy wañushkakunata pampana allpamanmi rinchik, shinallatak yana apiwan tantawan pashpa, chayman chayashpami, kikin ayllu pampashkaman rinchik tukuy llakikunata, kushikuykunata parlanaman, parlashka kipami shuk uchilla platopi apita tantawan cruz kuchupi sakishpa shamunchik.
Shinallatak chusku mashikunami chaskikuna tukushpa wasinta wasinta, wañushkakunamanta Pachakamanman mañashpa purin.

IV. KIKIN RIMAYKUNA
• Alwahanu: Mecero
• Apachita: Cruz
• Atabilipa: Atahualpa
• Champa Pedaso de Tierra.
• Hunkay: Semana
• Kunana: Aconsejar.
• Llachapa: Pañal de tela
• Lishtun: Sinta plastica
• Mitsa: Gran comida
• Munanakuy: Enamoramiento
• Paktachi: Compromiso
• Rimadur: Intermediario.
• Sikra: Shirgra de Cabuya.
• Taripana: Avericguar
• Tatsa: Canasta
• Tzampumuru: Pepa de sambo hecho salsa.
• Tzankana: Moler
• Wawamama: Madre o Placenta
• Zamurra: Colada de arina de granos.

V. KAY LLANKAYTA YANAPAK MASHIKUNA

WATAKUNA
SHUTI
Rosario Pala Pichka chunka pichka watakunata charin
Vicente Vacacela Pichka chunka iskun watakunata charin
Valeriano Mendoza Kanchis chunka kanchis watakunata charin
Maria Carmen Mendoza Pusak chunka ishki watakunata charin
Maria Margarita Vacacela Pusak chunka sukta watakunata charin
Nizag Kawsak Iglesia
Warmikunapak wankuri ( CAMACH)


VII. TUKUYKUNATA YUPAYCHAY

Ñaupaka tukuy kay pachata, hawa pachata, ura pachata wiñachik sumak taytitu mamita pachakamaktami yupaychani, ñukaman sumak yuyaykunata kushkamanta,
Ñukapak Yachachik Cesar Guanulema Mashimi paypak sumak yachak yuyaykunata kararka, chaymanta hatun shunkuwanmi yupaychani. Chaypak washaka ñukapak tayta mamitatami yupaychani, kullkiwan, yuyaykunawampish yanapashkamanta, Shinallatak ñukapak, Apunchinmanta ñañakunatapish( M. J. P. P.) Tukuy shunkuwanmi yupaychani, shinallatak tukuy kay llankayta yanapakunatami yupaychani.

May hatun tupaychay “ JATUN YACHANA WASI” Kay hatun yachana wasipimi kikin Runa kawsayta Sinchiyachinchik, kawsanaman kutinchipish.

Ñukanchik Kikin Kawsayta Kawsashpami, “SUMAK KAWSAYTA RURASHUN”

¡SHUK MAKILLA, SHUK YUYAYLLA, SHUK SHUNKULLA RUNA KASHPAKA CARAJO!

miércoles, agosto 25, 2010

Chuzalunku


Ñawpa pacha, mana yachanchikchu ima watakunachari karka, mana yachanichu shinachu karka, llullachu karka, ñukanchik yuyak taytakunami chay wiñay kawsay rimaytaka charishkakuna: Shuk chuzaluku runamanta.

Ishkaypurami kashka, ura urkumanta hawa urkumantapash chuzalunkukuna. Paykunaka Imbabura urkupak churimi kashka, tukuytami chaypi charishka.

Imbabura apuk hatun urkuwan, apuk ura urkukunaka makanakushpallami kawsak kashka ninmi.

“Imatak ñukanchik ishkantin urku shukllapakmi kanka” nishkami nin. Kayshinami ishkantik urkukuna mañarinakushka ninmi.

¡Makanakushun!

Makanakushpaka: “kay yallikpika kampakllami kanka: ñuka yallishpaka ñukapakmi kanka.” Nishkakunami.

Kashna makanakuyllami kawsak kashka ninmi.

Hawa urku chuzalunkuka warmikunatami manchanayta katik kashka, warmikunata umashpa maypipash puñukllami kashka ninmi.

Shinami, llama michik warmikuna urkupi kawsashka, chayllapitakmi puñushka michikkashka.

Puñukpika, payka runa tukushpa chayman chayashka.

“Kaypi kimichiway, ñukaka karu llaktamantami kani, mana maypipash ña tarikunchu, pitak minkachiwanka, apunchikwawalla, kay ukupi puñushallami” nishkapa payka chukllaman minkarinkapak yaykushka.

Chukllaman kimirikpika warmikuna nishkami:

“Shinami kanka, wakcha runa llakinayaytami purikunki” nishpa wasiman yaykuchishka. Kay runaka wasipi puñunapak sakirishpaka tutami chay wasipi kawsakuk warmikunata llakichiy kallarishka.

Shuk warmika kallpashpami kishpirishpa rishka, warmikunapak taytakunaman willanaman.

“chashnami shuk runa ñukanchikta llakichishka, chay runa kallpashpa rikpika warmika wañurkami”, nishpami kishpirik warmika willarka.

Kashna willakpika, ayllukunami chay chukllaman rirkakuna, llama michik warmikuna tiyakushkaman. Chaypika pitapash mana tarirkakunachu. Mikunata hapina pilchipash chuklla kanchamanmi sirikushka ninmi.

Chay chuzalunku rikpika yachashkami chashka runakuna kashna runa tiyakta mana tiyaktapash.

Chuzalunku runaka urku runami kashka. Chayta yachashpaka: “pipash mana kankachu, Chuzalunkukunami kan. Chay runa kanka ashta chay runata ñuka ushushita wañuchishkamanta, ñuka, pay, wañuy, ñuka wañuy ashta, ñuka wañuchishami alli kasha”.

Kayta nishpa, yayaka kaspi chiktata apashpa urkuman rishka. Chuzalunku maypi kawsakta yachashkami. Payka shuk ushashka hatun urkupi kawsak kashka ninmi.

Chashna shuk llampi rumi tiyashka, chaypimi kunushpa kawsak kashka ninmi. Yayaka chuzalunkuta katishpa rikpi: “pay wañuy alli kashun, ñuka ushushita mana shinallachu sakinka”, nishpa.

Chayka tarishka nin, shuk llampu rumipi kunukukta. Payka puñukushkamari.

Puñukukpika, chayashpaka hawamanta ashta yayaka kaspi chiktawan kushkallami nin.

Ñawpa pacha chusku wanku, pichka wanku chuzalunku ima puriklla kashka nin, kutsakunata mashi tukunkapak paykunapak wankukunata ima aparishpa mashi tukushpa kuytsakunawan purik kashka nin. Paykuna kuytsakunawan shina maypipash pukllashpa wamrakunawan maypipash rikurishpa makanakushpaka shuk umapi tinkashpallapash wañuchishkalla kashka nin. Kutin kuytsakunaka kutin, shina ña mashi pashpaka, puñuk kashka nin umashpa. Kutin paykunatapash wañuchiklla kashka nin. Chaymi ña ashtawan ashtawan millay kashpa, shina payka ña urkupi kawsashka.

Urkumanta urku runaka, chayka sinchiyashka nin

“kunan makanakushun, kunankarinpash, kan wañuy, ñuka wañuy, ñuka wañuy makanakushun”, nishkami nin.

Shuk chuzalunkuka: “kunanka mayhantak kashpapash urkuka shukllapakmi kanka. Kan yallikpi, ñuka kanman urkuta kusha, kutin, ñuka yallikpi, ñukapakllami sakirinka”, nishpa nishka shuktak Chuzalunkuman.

Shinapash ña sinchikay tukushka kaktaka yachashka; chayka sinchikay tukurishpaka chayshukka imashina upa: “ama urapi sakirichu” nishpa, sinchiyashkapaka ari nishpa, chayka, hawa urkumanta runaka nishka.

Shuk rumita ishkantinmanta tupurishpa “makanakushun” nishka nin, “ñuka urkumanta kanpakman shitarisha; kanpakmanta ñuka urkuman kachanki, maykan alli shitak chaymi makanakuytaka yallinka” nishka.

Chayka Ura Chuzalunku nishkaka, imacha upa hapishpa watashkaman hawa urkumanta kay hatun yakukaman; yakupimi rumika tiyakun. Chay hawa Chuzalunku nishka nin.
“Imashna Ura Urkamantaka kutin ashtawan, sinchikay hapishka, urkupi churashka nin watashpaka, Hawa Urkupimi tiyakun”.

Ashtawan pushak Hawa Urkupi tiyakun, Hawa Urkupi pachanu ña kunankama tiyakun ushashka hatun wasiruku, may may wasirukushinami. Shinapash Hawa Chuzalunku markashpa churashka kashka urkumi tiyakun. Rumuruku kutin kay ura yakupika kurpashina tiyakun.

Chayka “Wantuk Rumi” nishkami; chaytaka makanakuyta yallishka. Ishkantinmantaka, chayshukka pay yalli tukushpaka chinkarishka, ñanta hapishpa, chaykunata rishka.

Chaymi kutin ura urkumanta Amu sakirishka ishkantin urkupak, chayka paypaklla kashka ninmi.

Mana yachanichu kipamanta imachari tukutka; kutin chay urku-runaka. Kay urkukunaka Imbabura nishka, Cotacachi nishka chay urkukunami kashka, chay urkukunamantami Chuzalunkuka churikuna chashka nin.

Fuente: Texto, Literatura Oral kichwa, colección runakay.; imagen juanromero

jueves, agosto 05, 2010

SHUK WALLINKUMANTA ATUKMANTAPASH


Tiyashka ninmi...!!

Shuk runami shuk sumak chakrata paypak wasi kuchupi tarpushka. Chay chakrapika achka mikuna kiwami tiyashka, shinapash shukwallinkumi paypak tarpushkata illakta mikushpa purik kashka. Kashna llakichikpipash runaka kutinmi tarpushka, chayllapitak shuk muyuntik harkanatami churashka ama wallinku yaykuchun yuyashpa; shinapash wallinkuka harka churakukta rikushpa asishpa mana uyarkachu. Ashtawanpash uku pampata allashpami kutinpash mukinapak yaykurka. Kayta rikushpami runa piñarishpa wallinkuta hapisha nishka:

-Imanishpatak ñukata mana uyanki

Kutin tarpushka, chay kipa shuk tukllatami churashka, wallinku yaykukushpa chaypi urmachun.wallinku tukllapimi urmarka. Chay runa wallinkuta hapishpa shuk uchilla wasi ukupi wishkashpa churaka.

Chaypika wallinkuman alli kiwatami wirayankama karaka, wallinkuata runa mikuta yuyashpa.

Wallinku allitami wirayarka, shinapash payka runa wañuchina munakushkata yacharkami. Chaymantami wichkashkamanta llukshisha mashkakurka.
Wallinku wichkashka wasi kuchullapimi shuk atuk purikushkata rikurka, payta kayashpami nirka:

- Ñuka amuka aychallatami karan. Ñuka mana aychata mikuy ushanichu.

Chaymantami kaypi wichkashpa churawashka.

Atuk nishkami:
- Ñuka aychata mikunapak yaykusha.

Wallinku nishkami:
- Ari, yaykupaylla.

Atukka punkuta pashkashpa, wichkaka ukuman yaykurka, ¡chaypimi wallinkupak ranti sakirishka!

Amu shamushpaka atuk chaypi kakta rikushpa mancharishpaka kaspiwanmi makarka, wichkashka wallinkuta mikushka yuyashpa.

Killka hapishka:
Literatura Oral kichwa - Ministerio de educación del Ecuador

viernes, julio 30, 2010

Himno Nacional del Ecuador en Shuar Chicham

Ekuaturan nunke anentruamuri

Tii yuminkiajme nankamaktá, ii nunkeya,
tii uuntaitme, tii nankamakuitme
ame enentaimiya, tii pémker,
tii waraamu jíniawai;
ame nijiaimiya tii wincha,
Etsa anín iisar, waraaji.

Yaunchu ii uuntri, nunkén akiniawaru,
naint tii naya Pichincha naartinium,
túke tii kakár anaitiamkármiayi
nuí numpén ukararmiayi.

Nuna Arutam iis, ayu timiayi;
tura, ashi aénts iimiainiai,
nú numpa ukármanun,
Shuar kakáram, akiniawarmiayi.

jueves, julio 29, 2010

Himno Nacional del Ecuador en Kichwa

Ecuador mamallaktapa haylli

Sumak llakta kantami napanchik
kuyaywan, kuyaywan //
kanka tukuy shunkuwan kushikuy
ñuka kuyay intita yallinmi,
waranka, warankata kushikuy
kanka sumak allpami kanki //

Kay allpapi ñawpa yayakuna
Pichincha urkupi makanakushka,
kantaka wiñaypak alli nishka
kanmanta yawarta hichashka,
pachakamak rikushpa chaskishka
chay yawar muyushina mirarin,
chay runakunaka mancharishka
chashna sinchi runakunami

Mirarishkamari//

kichwa shimipak wiñaykawsay

Kichwa shimika Perú waylla kiwa pampakunapi kawsak runakuna rimashka shimi kashka, chay runakunami Cusco llaktapi kawsak runakunata chinchaysuyu runakunatapash yachachishka.

Chinchaysuyu runakunami kunan Ecuador mamallaktapi Antisuyu, Kuntisuyupi kawsak runakunaman makiruraykunata, mikunakunata katunarayku yachachishka, paykunaka 800 wata manarak español runakuna chayamukpi, kichwa shimitaka kunan Ecuador mamallaktapika churashka.

Español runakunaka inkapak shimi nishpami shutichishkakuna, shina shutika, Domingo de Santo Tomás kamu nishkashinami kan. Paymi 1560 watapi kichwa shimitaka killkay kallarishka, kipaka runa shimi shutiwanmi sakirishka.

Torero shimi amawtaka, inkakuna manarak kunan Ecuador mamallaktaman chayamukpirakmi Kuntisuyu, Antisuyu llaktakunapi kawsak runakunaka, kichwa shimitaka ña rimak kashka ninmi; kutin, Kullasuyupika inkakunami rimak kashka ninmi. (Lucie de Vries, 1988.

Kunan punchakamanka tawka kichwa runakuna, wakin mishukunapash kay shimitaka rimanchik, Ecuador mamallaktapi shuktak hatun mamallaktakunapipash kichwa runapura rimashpa hamutarinakunchik.

Hapishka: Kichwata yachaymanta kamu (www.educación.gov.ec)

miércoles, julio 28, 2010

INEC llikapanka kichwapi

KIPUKAMAY WILLAYKUNAPA KULLKA

Mamallakta Lanuy Kipukamay Wasi (INEC) kikinman churan Kipukamay Willaykunapa Kullkata; Lanu, tapuyruraykunapash taripaykunata utkalla mashkak hillay kan.

1900 watamanta kallarisha kunan watakunakama tukuy mashnalla Lanu Tapuyruraypash tiksichanikuna, killkanapanka, shuyukuna, yachayñan, willaykamukuna, taripaykuna, antanikikpi awariykunatapash churashkanchi shutichay llikapi. Kayta munashpaka urichiyta ushankimi kikinllatak hawalla taripanki, kamaynanki shinallatak alliyachaykanata mashnalla chanikuna, patsakrikunamanta, shina tukuy mashnalla mamallaktaman kutichiska willaykunamanta.

Shina INEC willachin, achikllakayta rikuchin mashna kipukamay willaykunamanta tukuypachakakman, Ecuador mamallaktamanpash.

Ecuador mamallakta INEC tantarita ashtawan riksipay.

martes, julio 06, 2010

Yupaychanchik shuyakushkamanta



Tukuy mashikunatami shunkumanta yupaychani, kay pachakunapi ñukanchikpak willaykunata shuyakushkamanta. Llikapankapak Mushuk wasita rurakushpami ashata chinkarishkanchik, chashnapash kunanmantaka kikinwanmi pakta pakta willanakushpa ñawpakman rinata yuyakunchik

Kay llikapankapika kaymanta wichiman runakunapak kawsayta rimaytami riksichishpa killkashun, chashnallatak kikin ima willana charishpa riksichipanki tukuylla willanakushpa llaktapura wiñarinkapak.

Shuyakunchikmi mashikuna.


Red Indígena de Aprendizaje Virtual
PROREDVI

El Quechua

Etimología

Quechua o quichua proviene de qhichwa, que quiere decir “valle templado”.
Extensión

El quechua se habla en Argentina (Jujuy, Salta y Santiago del Estero), Bolivia, Colombia (Nariño), Chile, Ecuador y Perú. Son aproximadamente 14 millones de habitantes repartidos en estos 6 países los que hablan esta lengua.

Quechua y relaciones lingüísticas

El quechua tuvo desde siempre una intensa relación con el aimara. También lo tuvo con algunas lenguas amazónicas como el asháninka y otras especies lingüísticas del sur del imperio, como el mapudungun.

Al español ingresaron muchos quechuismos para describir las nuevas realidades que conocieron los conquistadores.

Además, el bilingüismo español-quechua en los Andes ha dado lugar a la formación del español andino, así como la incorporación de fonemas castellanos en los dialectos Waywash septentrionales y castellanismos a nivel panandino.

Clasificación

Esta lengua abarca dos subfamilias o ramas. Estas subfamilias son en buena parte ininteligibles entre sí; pero con regular inteligibilidad entre los dialectos que componen cada una.

Quechua I

El Quechua I (o Waywash, también Quechua B o central) se extiende por la sierra central del Perú, a ambas vertientes de la Cordillera de los Andes (departamentos peruanas de Ancash, Huánuco, Pasco, Junín y Lima).

Esta compleja red dialectal, que se suele pensar como la más antigua, a su vez se subdivide en:

* Waylay
* Wankay

Quechua I consta básicamente de 2 ó 3 sub ramas: una correspondiente al quechua huanca y la otra a un continuo dialectal denominado Ancash-Yaru de la cual se escinde también el quechua ancashino y un hipotético quechua yaru.
Mujer quechua

Quechua II

El Quechua II (o Wanp'una, también Quechua A o periférico) se extiende por el resto de los Andes. Consta de tres subramas:
Yungay (A)

Constante en varios lectos peruanos de la vertiente Pacífica y una de la provincia de Cajamarca.
Chinchay

Se divide en:
Chinchay septentrional (B)

Distribuida desde los departamentos de Nariño y Putumayo (Colombia) hasta los de Amazonas y San Martín (Perú), incluyendo la totalidad de variantes del Ecuador. Constante del quechua norteño o quichua, el cual quizá incluya las variedades chachapoyana y lamista.
Chinchay meridional (C)

Consistente de un lecto de variedades altamente inter comprensibles: el quechua sureño. Se distribuye entre los Andes meridionales, por la Sierra sur peruana, la puna de la región chilena de Antofagasta, los Andes bolivianos y el Noroeste argentino.

Variedades de quechua

Según estudios de inteligibilidad mutua, hay variedades de quecha cuyos hablantes no podrían llegar a entenderse con hablantes de otra variedad de quechua.
Sub grupo periférico

Encontramos zonas altas y medianamente definidas de dialectos inteligibles. Por ejemplo se encuentra el caso de la sub rama Chinchy meridional donde todas las variantes son inteligibles, caso similar al Chinchay septentrional. Dentro de las Yungay (QIIa) los dialectos de Cañaris y Cajamarca se intercomunican fácilmente, mientras que las otras variantes (Pacaraos, Laraos y Lincha) se intercomunican con diferentes variedades de otras ramas.

Sub familia central

El habla del sur del departamento de Junín (Jauja y Huanca) es mutuamente inteligible a pesar de la divergencia, mientras que al norte de este sector (incluido la Pacaraos y QIIa) conforma un enmarañado continuo dialectal, es decir, la inter comprensión de las variantes es relativa a la distancia entre las mismas. Las hablas de las provincias de Yauyos y Chincha (tanto Waywash como Yungay) son inteligibles a pesar de pertenecer a grupos tan distintos.
Sobre los lectos quechuas

* Todos los lectos quechuas tienen un origen común, expresado en varias similitudes fonéticas, morfológicas y gramaticales.
* Existen grupos de lectos mutuamente inteligibles.
* No existe un sólo lecto que los usuarios de cada variedad quechua puedan comprender.

hombres quechuas
Historia

Los estudios en la materia arrojan que las variedades del quechua proceden de la natural diversificación de una única lengua, a la cual se ha llamado protoquechua. Este protoquecha fue hablado en la costa y sierra centrales del antiguo Perú, siendo las formas recurrentes la Yungay y la Chinchay, las que luego se expandieron hacia el sur y reemplazaron el aymara. A principios del siglo V, el protoquechua habría cruzado la cordillera para instalarse en el Valle del Mantaro, entonces protoaimarahablante, produciéndose la división entre Quechua I (al este) y quechua II, rama que sería la base para la lingua franca de la región.

Cuando los incas iniciaron la conquista del Chinchaysuyo adoptaron esta lengua para sus asuntos administrativos (cabe decir que la lengua vernácula de los Incas era la “puquina”) e impusieron su aprendizaje en las diversas provincias de su imperio, sin que esto significara que dejaran de lado las lenguas vernáculas. Algunos pueblos de la selva que mantuvieron contacto comercial con los incas resultaron también influenciados por el quechua.

Durante el Virreinato del Perú, los misioneros católicos emplearon este y otros idiomas locales para evangelizar a los indígenas. Ello permitió que aumentara su influencia sobre los pueblos andinos y posteriormente sobre los amazónicos. Sin embargo, la acelerada expansión del quechua, la carencia de un ente regulador y la influencia del español o las lenguas vernáculas intensificó la diversificación del mismo.

diccionario quechua

Fray Domingo de Santo Tomás O.P., fraile dominico que según su propio testimonio llegó al Perú en 1540, fue el primer misionero que aprendió la lengua de la región central de Peru durante su tarea evangelizadora; predicando luego en su propia lengua a los nativos de los actuales Departamentos de La Libertad, Ancash, Lima, Ica, Apurímac, Huancavelica, Ayacucho, Junín y Huánuco. Después de haber ejercido un fecundo apostolado en aquellas provincias, el 24 de junio de 1545 Fray Domingo de Santo Tomas fue elegido Prior del Convento del Santísimo Rosario de Lima. En 1560, como fruto del conocimiento de la lengua de los naturales, publicó en Valladolid las dos primeras obras en quechua, la "Grammatica o Arte de la Lengua General de los Indios de los Reynos del Perú", y el "Lexicón o Vocabulario de la Lengua General del PERV", llamado "Quichua" por Fray Domingo. Probablemente dio este nombre haciendo referencia a la zona de origen.

Hacia 1680 se editan las obras “Rapto de Proserpina”. y “Uska Pawqar, el hijo pródigo” de Juan de Espinoza Medrano, quien inició el “Siglo de Oro” de la literatura quechua. Es entonces que nace el drama Ollantay.

Luego de la derrota de la rebelión de Túpac Amaru en 1781, se inició el declive de las élites andinas y la formación de un estigma social contra el idioma que prevalecería aún después de la independencia.

La derrota peruana en la Guerra del Pacífico propició el resurgimiento de élites andinas, especialmente en el Cuzco, epicentro del resurgimiento del teatro quechua.

Hacia el siglo XX, el teatro cedió paso a la poesía y a los estudios científicos modernos del quechua. Los principales protagonistas de esta época son los lingüistas Rodolfo Cerrón Palomino y Alfredo Torero, así como también la emblemática figura del literato José María Arguedas. Esta a su vez es la época del progresismo en los Andes, donde las lenguas indígenas, así como sus costumbres, eran vistas como derroteros del desarrollo de las naciones; la incipiente educación rural se dirigió a la directa sustitución de las mismas por el castellano.

En los años 1950, la migración rural propició un acelerado proceso de reemplazo de las lenguas indígenas por el castellano. El castellano pasó a ser la lengua materna de toda América Latina. El siglo XX significó también la oficialización del quechua en Bolivia, Ecuador y Perú y la implementación de programas de educación bilingües (hasta entonces, la educación estatal se daba sólo en español).

Religiosidad andina

La confluencia de las culturas quechua y española dio origen a un "cristianismo andino" en el que muchas festividades y símbolos religiosos indígenas fueron adaptados al año litúrgico cristiano. Así, la Iglesia fue "cristianizando" a las divinidades andinas, superponiendo símbolos católicos a las deidades, y especialmente a los lugares del culto andino. De esta manera, la Virgen María adoptó el lugar de la Pachamama o Madre Tierra, y las iglesias cristianas se erigieron sobre los lugares de culto pagano. Este es el origen de las multitudinarias peregrinaciones hasta la cima de los cerros o nevados (Apus) donde se encuentran los santuarios que concitan el fervor de miles y miles de fieles quechuas y mestizos.

Un ejemplo de religiosidad es la peregrinación a Qoyllorit'i considerada como la fiesta religiosa más notable del calendario andino. En esta fiesta se entremezclan el culto a las deidades Quechuas y al Dios cristiano. El santuario, ubicado a 4800 m.s.n.m., se yergue en la montaña de Sinakara, junto al nevado Ausangate, en la Cordillera Oriental de los andes, departamento del Cusco. Hasta allí concurren anualmente unos 70 mil fieles para venerar la Santa Imagen del Señor. Esta peregrinación se realiza en los últimos días de mayo y los primeros de junio. Los cronistas datan el origen de esta festividad al año 1783.

Literatura Quechua
El gran escritor peruano José María Arguedas

Poesía

La poesía quechua contemporánea tiene códigos propios y ya no más ese carácter colectivo, anónimo y oral de los inicios, cuando estaba conformada por plegarias e himnos. Si bien la poesía ancestral exaltaba preferentemente la gesta de los dioses fundadores, la que se hizo durante la Colonia tuvo un carácter marcadamente religioso: oraciones, plegarias y cánticos que, en su mayoría, eran traducciones del devocionario católico.

En el sigo XX, José María Arguedas destacó entre los poetas y escritores quechuas, yuxtaponiendo su imagen a la de muchos otros que como él realizaban una labor literaria en esta lengua. Uno de ellos es el cusqueño Kilku Warak'a (seudónimo de Andrés Alencastre), quien en 1952 publicó su primer libro Taki Parwa/Canción en flor, una obra maestra que Arguedas consideró para alabar a Alencastre como uno de los mejores poetas quechuas del siglo.

Además de Arguedas y Alencastre, la tradición poética peruana escrita en quechua sigue enriqueciéndose con el trabajo de César Augusto Guardia Mayorga, Inocencio Mamani, Faustino Espinoza Navarro, Edmundo Delgado Vivanco, William Hurtado de Mendoza, Macedonio Villafán, Odi Gonzales, entre otros.
Narrativa

Es my escasa. En los últimos años no son los escritores sino los antropólogos quienes vienen enriqueciendo esa tradición con el lanzamiento de un nuevo género: El testimonio.

Uno de los libros de este género es “La autobiografía de Gregorio Condori Mamani”, una recopilación de los antropólogos Ricardo Valderrama y Carmen Escalante. Asimismo, en los últimos tiempos, muchos estudiosos extranjeros han visitado diversas comunidades quechuas y han ido recopilando cuentos, leyendas, canciones, etc. que luego de ser transcritas y traducidas, son publicadas en ediciones bilingues: quechua-español.

Para la difusión de estos libros, la labor de algunas editoriales como la del Centro Bartolomé de las Casas y del Instituto de Estudios Peruanos ha sido determinante.

Fuente: SumakPerú - Wiki

jueves, agosto 20, 2009

Ordenador de números, en el pueblo Indígena


La Taptana Nikichik, es un instrumento de cálculo matemático, en español significa “ordenador de números”. Uno de los instrumentos de cálculo matemático que se utilizaba para la tecnología ancestral que se utilizó para realizar los cálculos matemáticos en los pueblos originarios del Apya Yala.

La taptana es de forma rectangular, compuesta por 4 columnas de 9 hoyos cada una, en la parte superior existe un hoyo de mayor tamaño que los anteriores al mismo que lo denominamos "0", lugar en donde se transformar las unidades en decenas, las decenas en centenas y las centenas en unidades de mil, etc.

La primera columna, de color verde servirá para contar las unidades, la segunda, de color azul para las decenas, la tercera de color rojo para las centenas y, la cuarta y ultima columna de color amarillo nos ayuda a contar las contar las unidades de mil.

LEER MAS...

FUENTE: Documento publicado por
Luis Mario Avilez López; técnico EIB-DINEIB 2009

En el sitio Web Educarecuador.

Bajar todo el documento (pdf)

martes, agosto 18, 2009

Los pueblos originarios y el cálculo matemático

Los pueblos originarios del Apya Yala, desde centenas de años atrás han desarrollaron un sistema de numeración y cálculo matemático característico, muchos de estos conocimientos han contribuido al desarrollo de la ciencia actual. Pueblos ancestrales con su ciencia desarrollaron grandes contrucciones de la época, actualmente en ruinas a lo largo del continente americano.

Respecto al tema, en www.ciencia.com encontré un artículo deberás interesante, lo cual me permito compartir con usted para su análisis e información: Los aztecas utilizaban su propio sistema para medir sus parcelas de tierra a través de dibujos de corazones, manos y flechas que representaban fracciones de unidad lineal, según un estudio realizado por Barbara Williams y María del Carmen Jorge, dos investigadoras pertenecientes a universidades de EEUU y México, respectivamente.

El análisis ha sido posible gracias al estudio de dos manuscritos que documentan las propiedades agrícolas situadas en Tepetlaoztoc, una ciudad estado del periodo azteca de entre los años 1540 y 1544 aproximadamente, situada cerca de Texcoco, la antigua capital de los aztecas Acolhua.

Estos dos manuscritos son el códice de Santa María Asunción y el códice de Vergara, y entre ambos aportan más de 2000 dibujos de propiedades agrícolas de 16 comunidades de los aztecas Acolhua. Los códices contienen además datos, por unidad de vivienda, sobre la edad, el sexo, el parentesco, el estatus socioeconómico y la posesión de tierras de sus ocupantes.

El estudio realizado muestra evidencias del uso de principios matemáticos congruentes, basados en proporciones entre la medida lineal estándar de los acolhua y otras unidades menores, como el corazón, la mano o la flecha.

Para las investigadoras, el emplear fracciones de unidad en sus sistemas de medición, permitió a los aztecas determinar con gran precisión el área de terrenos irregulares o con relieves.

Después de usar diferentes algoritmos, las investigadoras determinaron que dos flechas eran el equivalente a una unidad, que cinco manos equivalen a tres unidades o que cinco corazones representan dos unidades.

De acuerdo con este estudio, se descubrió que para medir un terreno, los aztecas medían lados de las parcelas cuando eran cuadriláteros, pero en otras superficies con formas más complicadas, medían dos lados opuestos, los promediaban y luego multiplicaban el resultante por alguno de los otros lados. También descomponían los cuadriláteros en triángulos, calculando la superficie de esos triángulos.

Las investigadoras hallaron que el 60% de los valores de las áreas de la zona pueden ser reproducidos exactamente a través de las mediciones aztecas. En los casos restantes, las discrepancias son muy pequeñas.

Fuente: genciencia.com

jueves, julio 30, 2009

El deber cumplido ante el pueblo kichwa hablante...


Por pedido de la Comisión Legislativa y de Fiscalización, presidida por el Arquitecto Fernando Cordero Cueva, en cumpliminto a lo dispuesto en el Art. 2 de la Constitución, en el sentido “que el castellano, el kichwa y shuar, son idiomas oficiales de relación intercultural”, a lo largo de seis meses administramos el sitio Web versión kichwa de la Asamblea Nacional.

En el siglo XXI considerada como la era del conocimiento, urge la necesidad de contar con información en la red mundial de la internet en los idiomas originarios de cada cultura. Es muy loable que una institución del estado fomente el uso y fortalecimiento del idioma kichwa dentro de la sociedad nacional e internacional, con el cual los pueblos ancestrales tendrán el instrumento necesario para conocer con claridad sus derechos y obligaciones en su propio idioma.

Esperando que el apoyo al equipo de Comunicación de la Asamblea, bajo la acertada dirección del Lic. Orlando Pérez Sánchez aya contribuido al fortalecimeinto de practica intercultural de los pueblos y por ende a la democracia de un país intercultrual y multiétnico como el Nuestro.

Esperamos que la nueva Asamblea Nacional, en especial sus autoridades electas continúen con el trabajo por demás importante y trascendental para los pueblos de la Nacionalidad Kichwa del Ecuador.

CG

miércoles, julio 22, 2009

La música, un lenguaje que no tiene fronteras?


Un artículo interesante en www.genciencia.com que habla sobre la música como un lenguaje universal, y su magia transcultural que ha evolucionado con el hombre...

¿Cuál es el origen de la música? ¿Por qué es capaz de suscitarnos emociones tan intensas? ¿Por qué es tan elocuente, incluso atravesando culturas muy distintas entre sí? ¿Existe una gramática universal en la música al igual que existe en el lenguaje? ¿Por qué la evolución humana se cuidó de preservar el pentagrama en nuestra cabeza?

Steven Pinker sostiene que la música es sólo un derivado del lenguaje, un “postre auditivo” al que apenas hay que darle importancia. Pero según otros autores, la música es demasiado distinta del lenguaje como para ser explicada como una mera derivación evolutiva.

Steven Mithen, catedrático de Arqueología de la Universidad de Reading (Inglaterra), experto en investigación sobre la evolución humana y la arqueología cognitiva, sostiene otra postura distinta a la de Pinker

Mithen no cree que el lenguaje pueda haber derivado de la música, pues esta hipótesis no permite explicar las propiedades únicas del lenguaje. La alternativa de que la música y el lenguaje evolucionaron en paralelo como sistemas de comunicación completamente separados el uno del otro tampoco resulta una idea convincente: la música y el lenguaje comparten demasiados rasgos.

La posibilidad que Mithen admite como más probable es que hubiera un precursor común de la música y el lenguaje, un sistema de comunicación que tuviera las mismas características que hoy comparten lenguaje y música, pero que, en determinado momento, se dividieran en dos sistemas distintos en nuestra historia evolutiva.

Esta idea también la apoya el musicólogo Stephen Brown, que ha bautizado este precursor hipotético como musilengua. Brown considera que la musilengua formó una suerte de antiguo sistema de comunicación usado por los ancestros del ser humano. En determinado momento, la musilengua se dividió en dos sistemas separados y especializados. Uno se convirtió en la música y el otro, en el lenguaje.

Si esta hipótesis se revelara como cierta, las implicaciones de esta evolución intelectual convergente, desde los campos de la musicología y la lingüística, serían muy trascendentes para la comprensión de de la vida y el pensamiento de nuestros antecesores humanos.

Casualmente, esta hipótesis coincidiría con las ideas expuestas por Jean-Jacques Rousseau en su Ensayo sobre el origen de las lenguas, donde reconstruía la primera lengua como una especie de canción.

La próxima vez que escuchemos nuestra canción favorita y se nos erice el vello de los brazos, es posible que nos acordemos de las palabras de Mithen: otro ser humano se está comunicando con nosotros mediante una lengua que en el pasado formaba parte íntima de nuestro sistema de comunicación. Un libro y un pentagrama, pues, serían en esencia lo mismo.

Fuente: www.genciencia.com

martes, julio 14, 2009

Documentos en formato audio vídeo...


Durante cuatro años de trabajo permanente en el sitio Web, buscamos brindar un servicio oportuno a la colectividad desde las mismas comunidades y pueblos, por lo que hemos visto en la necesidad de incursionar a documentos multimedia, a fin de seguir compartiendo nuestras experiencias y aventuras en formato de audio y vídeo.


Documentos desde las comunidades y pueblos del Ecuador:

Temas disponibles:

1.- Las Fiestas del Sol en Imbabura "Inti Raymi 2009"

2.- El "Curiquingue" - en Chimborazo.

3.- La "Pachamamata Yupaychay - Imbabura


Estamos trabajando para su servicio en compartir información desde y hasta los pueblos del mundo; espere nuevos temas y documentos.

Fuente: sisawu.

jueves, junio 18, 2009

Los profesores de “ardillitas” del siglo XXI

Bucean en el Internet como peses en el agua, se han unido en grupos sociales y se comunican activamente por Hi5, Sónico, Facebook, Tuenti, Messenger, Twiter, Flicker, MySpace y más grupos… colocan videos de su propia creación en Youtube como nunca antes; Estos son los “ardillitas” del siglo XXI, inquietos y aventureros que, ayudados por la tecnología están arrasando con todo.

Son exploradores con la soltura cuando ingresan al internet cual nativo en la Selva Amazónica; estos chicos y chicas son un fenómeno social a los que se empiezan a llamar “nativos digitales”. El asunto ocupa ya a estudiosos, tecnólogos, sociólogos y periodistas. Hay quienes ven en sus actitudes una nueva forma de comunicación social e intercambio cultural en la red.

Mientras tanto, en la escuela se sigue sentándose en los mismos pupitres y pintando con la tiza que se educaron sus padres e incluso los profesores que comparten los conocimientos. En sus pupitres están sus nuevos inquilinos del siglo XXI que navegan a toda vela y escriben en muros virtuales con un nuevo lenguaje y códigos de comunicación a través de la red.

Los docentes se enfrentan a una cruda realidad: son inmigrantes digitales, es decir hablan el lenguaje arcaico o predigital, todavía escriben a mano, estudian cada tema en profundidad y solo conocen la interacción alumno-profesor entre las cuatro paredes (aula), se encuentran ante sus ojos, sentados en los pupitres a los -nativos digitales-, para quienes ningún botón da miedo, al contrario buscan la máxima velocidad para compartir información con su grupo a tiempo real en la red. Por tanto es primordial superar el sentimiento de inseguridad de algunos profesores sobre el uso de las tecnologías y fomentar la incorporación en el paquete de herramientas pedagógicas del aula.

Claro está que los estudiantes dominan una serie de herramientas en la Internet, pero carecen de otras habilidades como el de generar la búsqueda y selección de información adecuada de un tema determinado, ahí se requiere el apoyo del docentes, a fin de evitar que el cibernauta termine enredándose en el inmenso mar de datos.

Al respecto de incorporar al docente en el uso de la tecnología el experto en tecnologías aplicadas a la educación, José Antonio Marina, manifiesta que es necesario romper la brecha digital existente entre docente y dicentes, practicando una buena formación básica a nivel general (matemáticas, lengua española, inglés y nuevas tecnologías); generando una educación más basada en la expresión, la creación e innovación que genere la búsqueda de una educación para el trabajo en equipo.

Igualmente, Juan Carlos Gacitúa, experto en gestión de proyectos e-learning (aprendizaje por Internet), docente de la Facultad de Comunicación de la Universidad Pontificia de Salamanca, manifiesta que un trabajo docente que incorpore la tecnología debe puntualizar el “enseñar qué hacer, cómo hacerlo y para qué hacerlo, con independencia del medio que se utilice; es fundamental que los profesores no solo usen el Internet, sino que, generen estrategias que permitan guiar hacia el mejor aprendizaje”.

En conclusión a mi comentario, es inconcebible aceptar que en instituciones de administración educativa, lugar en donde trabajan técnicos de enseñanza aprendizaje, docentes y más profesionales encargados de la formación a seres humanos, no tengan acceso a servicios como el internet, el chat, redes sociales y otros beneficios tecnológicos, por el solo hecho de que los directivos y los “sabios técnicos en informática” encargados de suministro del servicio, hayan supuesto que sus trabajadores se distraen en sus laborares diarias por el uso de las herramientas tecnológicas. Como profesional en el área y docente, considero como deplorables e incluso mezquinas estas decisiones, ha sabiendas que nuestros educandos nos llevan una abismal diferencia en el uso de la tecnología, razón suficiente para rever las decisiones y, fomentar la oficina sin papel en las instituciones públicas, para no seguir quejándonos de que la educación es de baja calidad, que los docentes no se capacitan y más…

Es prioritaria una restructuración del pensum académico de estudio en las instituciones educativas e incluso a nivel ministerial, a fin de que no se siga estudiando computación o informática como materia aislada, dictado únicamente por el profesional de la informática, sino que cada docente en su respectiva asignatura lo incorpore como una herramienta pedagógica de enseñanza aprendizaje.

Fuente: Wikipedia, Enriquedans

viernes, junio 12, 2009

Yuuhuu.....me voy a la universidad.!!

Se culmina el periodo escolar 2009 en la región sierra del Ecuador, los estudiantes se alistan para el ingreso a la universidad, en una época en que el conocimiento es considerado como el principal generador de recursos económicos. La búsqueda de un título profesional es primordial, por tanto la educación pasa a considerarse inversión para el futuro como el adquirir una casa, un automóvil u otros bienes.

Uno de los más importantes propulsores de la idea de inversión en la educación, es Gary Becker, Premio Nobel de Economía 1992, quien como creador del concepto del "capital humano", afirma que las desigualdades socioeconómicas y de ingresos por trabajo, se explican por las diferencias en las inversiones de capital humano que realizan los individuos.

Señala Becker que algunos ganan más que otros, simplemente porque invierten más en ellos mismos. Los más capaces -dice - son los que tienden a invertir más y por eso la distribución de los salarios termina siendo desigual. De algunos estudios vinculado a esta tesis, se desprende que quienes tienen educación universitaria, ganan entre 40 y 70% más que quienes carecen de estudios profesionales. Aunque en ciertos campos de negocios parece no ser estrictamente requerido el nivel académico; Estudios de comparación estadísticas muestran la relación inversamente proporcional entre el nivel de estudio y los ingresos económicos del trabajador.

Bajo estas consideración, la elección de una carrera profesional es prioritario, a fin de salvarse de las quejas y lamentos posteriores sobre lo malito que está el mercado de trabajo, o de las bajas remuneraciones que recibe por ella.

Por tanto es momento de decidir el futuro, para lo que me permito comentar varias observaciones importantes a considerar antes del ingreso a la universidad en busca de un título profesional; claro está, que son solo sugerencias y de ninguna manera se considere como recetas para elegir una carrera profesional.

Consideraciones que no se deben olvidar:
  • Informase correctamente sobre la duración de la carrera, los costos de la colegiatura, el mercado laboral.
  • Revisar las actividades particulares que se involucran en el ejercicio de la profesión y no solo pensar en el estatus de la carrera o el título; por ejemplo, si ha decidido estudiar medicina, el título de médico es llamativo en el estatus social, pero, no esta demás averiguar las actividades propias de un médico, como el trabajo con vidas humanas, contacto con la sangre y más detalles peculiares del ejercicio profesional del médico.
  • Ingresar a una universidad o facultad solo por estar cerca de los seres queridos o pareja sentimental, es también un detalle importante a tener en cuenta. En esta parte permitan compartir un caso anecdótico de un compañero de mis primeros años de educación superior, que ingresó a la facultad solo por estar cerca de su pareja sentimental a pesar que no le gustaba la carrera, luego de los años de colegiatura ambos recibieron el título, pero el caso es que él no ejerce la profesión y tampoco llegaron a casarse.
  • Las sugerencias de los padres en la elección de una carrera profesional, debe ser considerada bajo un análisis profundo, a fin de evitar que los progenitores traten de plasmar o conseguir en sus vástagos la profesión que ellos lograron o no lo hicieron por razón que fuese.
  • No estudiar solo por el título, sino como parte fundamental de brindar un mejor servicio a la colectividad. Generar emprendimientos de desarrollo es una buena alternativa de mejor servicio a la sociedad y al país.
Cuantas veces hemos escuchado entre compañeros de trabajo, la frase "menos mal que es Viernes para no saber más de esto", lo que nos invita a pensar que el trabajo que realiza no lo hace por gusto o vacación, sino por exigencias o necesidad; tambien es familiar la frase: "y pensar que todavía me pagan por esto", nos hace pensar que a su trabajo lo considera como un pasatiempo, lo hace con amor y dedicación, requisitos indispensables para una calidad total en los resultados.

La educación en el país, deja mucho que desear en todos los niveles educativos, sumado esto a una mala elección de la carrera profesional, posiblemente sea la génesis del subdesarrollo de estos pueblos y de sus profesionales.

Fuente: Wikilearning, Universia, conocimientos Web, yoriento.

viernes, junio 05, 2009

¿Las TICs, ayudan al desarrollo de la inteligencia?

El estudio de la inteligencia ha evolucionado en los últimos años, desde una mayor atención en cuestiones psicométricas a principios del siglo XX, hasta el enfoque que se ha dado, en la capacidad de resolver problemas reales basándose en la creatividad en seleccionar información existente.

Detterman, señala que la inteligencia es un atributo de los individuos socialmente importantes y, para bien o para mal, la percepción de este atributo tiene importantes consecuencias sobre el modo como la sociedad trata a las personas.

Gardner (1999), con su teoría de las Inteligencias Múltiples, considera que la inteligencia es un potencial, con un estrato neuronal determinado que, con la carga innata y el aprendizaje en un contexto determinado, se modula en tipos de inteligencia; propone la existencia de siete tipos de inteligencia que posteriormente amplió a ocho.

Otra modalidad dentro de esta perspectiva es la que aporta Kaufman y Kaufman (1997), que considera la inteligencia como un estilo individual de resolver problemas y procesar la información. Propone un modelo de procesamiento de la información en especial creciente donde considerando como base los circuitos neuronales y la acumulación de conocimientos, los nuevos estímulos, relaciones y conexiones sedimentan y crean nuevas estructuras neuronales que, a su vez, trasmiten nuevas combinaciones que con nuevas llegadas de información reinician el proceso de crecimiento intelectual.

Para un proceso educativo vigente en un mundo digital y globalizado, el desarrollo de las inteligencias y la capacidad de solución a problemas, ha sido una de sus mayores preocupaciones. Razones suficientes para que sus autoridades acepten que se debe superar la enseñanza aprendizaje tradicional basada en transmisión de contenidos de profesor a estudiante, a un desarrollo destrezas para la mediación de conflictos.

Programar sistemas para computadores basada en el análisis lógico y matemático, constituye una buena alternativa para desarrollar estas habilidades, y no necesariamente se refiere a la formación de programadores informáticos, que de paso, es una carrea académica con sus propias particularidades. Es importante insistir en esta orientación pues las mayoría de las metodologías utilizadas en Educación Básica para los cursos de Algoritmos y Programación, son heredadas de la educación superior y muchos de los docentes que las utilizan se dedican principalmente a enseñar los vericuetos de lenguajes de programación profesionales tales como Java, C++, Visual Basic, etc., inadecuados para este nivel escolar, que en vez de ayudar lo confunden peor.

En la búsqueda de generar una educación en Siglo XXI, se debe empezar a trabajar en el aula, con ese propósito, desde edades tempranas incorporando herramientas tecnológicas que ayuden a desarrollar las inteligencias y habilidades; con el uso de herramientas tecnológicas de programación adecuadas para la edad escolar bajo un entornos de programación amigable. En consecuencia con estos razonamientos, en la Educación Básica Primaria es altamente recomendable, introducir la programación de computadores mediante ambientes de programación basados en el lenguaje Logo, fáciles de usar y que permiten realizar procedimientos que contienen estructuras básicas (secuencial, decisión y repetición); teniendo siempre en mente que conduzcan a mejorar el análisis lógico y matemático. Posteriormente, en básica Secundaria, se podrían trabajar entornos de programación visuales y amigables, más demandantes y retadores, como Alice. Con estos, los estudiantes pueden realizar construcciones más complejas que los preparen para usar lenguajes profesionales orientados a objetos.

En conclusión, existen herramientas tecnológicas que ayudan en la enseñanza aprendizaje de las asignaturas dentro de un ambiente amigable y entretenido. Claro está, para optimizar el recurso los docentes debe familiarizarse con el manejo de las herramientas e incorporar en su paquete pedagógicas a las TICs. Solo así se logrará superar los dos conceptos erróneos sobre el uso de la computadora dentro del aula escolar; la primera, el uso del computador debe enseñar exclusivamente el docente de informática; y la segunda, el PC es solo para las clases de computación; conceptos totalmente alejados de la realidad.

Fuente: Eduteka, Wikipedia, Biblioteca Cervantes.